|
Maxaad ka Taqaan Afafka Caalamka Dabar-go’a Afafka Halkuu Kaga Jiraa Af-Soomaaligu?
Friday 05 February 2010 SMC
Qormadeenan maanta waxaynu ku soo qaadan doonaa afafka caalamka lagaga hadlo iyo siday isu bedbeddelaan horumarkooda amma dib-u-dhacooda, kuwaas oo saameyn weyn ku yeesha hadba bulshooyinka ku hadla iyo degaannada ay ka soo jeedaan.
Haddaba, luqad waxa lagu qeexaa inay tahay xidhiidhka is-faham ee bulsho, laakiin muhiimadeedu maaha taas oo keliya ee waxa kale oo ay tahay astaan iyo baadi-sooc ummaddeed, waanna meelaha laga qiimeeyo horumarka amma dib-u-dhaca mujtamacaas.
Luqadi waxay ku horumartaa hadba siday bulshadaasi u ilaashato, isla markaana uga shaqayso, uguna dedaasho wixii ku soo kordha erey-bixinteeda iyo astaynteeda afafka kale ee qalaadna uga horjoogsato.
Asbaabaha keena in afafku dabar go’aan amma uu ku yimaaddo hoos-u-dhaca intaynaan gudogelin aynu marka hore iftiimin ka bixino afafka lagaga hadlo caalamka.
Daraasad la sameeyey horraantii 1974-kii waxay daah-furtay in luqadaha dunida lagaga hadlaa waqtigaa ahaayeen 5,687, laakiin markale oo daraasad la sameeyey sannadkii 1977-kii waxay iyana tibaaxday afafka caalamku inay yihiin 4,500 oo luqadood, waxaad dareemaysaa in cadad badani u dhexeeyo saddexdaa sannadood gudahood.
Daraasadihii u dambeeyey ee waqtiyadan la sameeyeyna waxay muujinayaan in caalamka lagaga hadlo 6,800 af.
Labada Qaaradood ee America iyo Latin America waxa lagaga hadlaa 1,000 af oo u dhigma afafka caalamka 15%
Asia waxa lagaga hadlaa 2,000 af oo u dhigma afafka caalamka 28%
Africa waxa lagaga hadlaa 2,400 af oo u dhigma afafka caalamka 35%
Pacific Ocean waxa lagaga hadlaa 1,200 af oo u dhigma afafka caalamka 19%
Europe waxa lagaga hadlaa 200 af oo u dhigma afafka caalamka 3%
Xeel-dheerayaasha afafku waxay leeyihiin labadii toddobaadba af baa dunida ka dhinta, taas oo ay caddaynayso Hay’adda Qaramada Midoobay u qaablisan afafka ee UNESCO, Qaaradda Africa waxa jira 97 af oo dhintay amma sii dhimanaya, waxaynu tusaale ahaan u soo qaadan karnaa 12-ka af ee kala ah;
Mbaru oo meelo Chad ka mid ah lagaga hadlo
Duli oo meelo Cameroon ka mid ah lagaga hadlo
Shiki (Gubi & Guru) oo lagaga hadlo meelo Nigeria ah
Shan oo meelo Nigeria ka mid ah lagaga hadlo
Teriki oo uu beddelaayo afka Naandi ee Kenya lagaga hadlo
So, oo lagaga hadlo meelo Uganda mid ah
Ju, Shu oo lagaga hadlo meelo Nigeria ka mid ah
Shabo oo lagaga hadlo meelo Ethiopia ka mid ah
Kanga oo lagaga hadlo meelo Sudan ka mid ah
Siwa oo lagaga hadlo Waqooyi/galbeed Egypt (Masar)
Biri oo lagaga hadlo Central Sudan
Argobba oo lagaga hadlo meelo Ethiopia ah
Qoraagga magaciisa la yidhaahdo David Crystal sida uu ku qoray buuggiisa uu kagaga sheekeeyo afafka mar uu buuqday Gobol Mambial oo ka mid ah dalka Cameroon, horraantii sannadku markuu ahaa 1994-kii, wuxuu baadhitaan ku sameeyey dhowr luqadood oo ay ka mid tahay luqadda la yidhaahdo Kasabe, isaga oo daaha ka rogay in luqaddaas uu ku hadlayey hal nin oo qudha, lana yidhaahdo Bogan.
Laakiin, markale oo David Crystal uu haddana buuqasho ku tegay Cameroon dabayaaqadii 1996-kii, isaga oo rabay inuu helo xoggo dheeraad ah, waxa uu ogaaday in ninkii keliya ahaa ee ku hadli jiray luqadda Kasabe geeriyooday. Balse, walaashii oo noolayd waqtigaas mar la weydiiyey inay taqaanay luqadda walaalkeed ku hadli jiray ee Kasabe, ayaa iyana ku jawaabay; “Waan fahmaa, laakiin kuma hadli karo.”
Sheekadani waxay xasuusisay nin ku noolaan jiray magaalada Burco oo sameystay af u goonni ah oo uu keligii ku hadlo, nin kaas oo magaciisa la odhan jiray WADDE, wuxuu lahaa af kooban oo isku noqnoqda, isagana u gaar ah, ereyadiisa ay ka mid ahaa; ‘Qaarayaal, Wadhwadhlayaal, Heeliyo iyo ereyo kale oo la mid ah.’
Shaqadiisa oo ahayd xarraasidda baabuurta, ayaa waxa jiray inay asxaabtiisii ay isku shaqada ahaayeen barteen afkiisii oo ay ku wadahadli jireen, sida aan maqlay Wadde dhowaan ayuu ku geeriyooday magaalada Burco, halkaas oo afkiisaana kula dhintay.
Waa Maxay Asbaabaha Afafka u Dabar-go’aan?
Xeel-dheerayaasha afafku qodobo badan ayey u daliishadaan hoos-u-dhaca amma dhimashada afafka, iyaga oo tilmaamaya haddii qodobaddaasi muuqdaan in afkaas lagu tirinayo mid gabaabsi ah amma meesha ka sii baxaya, qodobadda ay soo qaataana waxa ka mid ah;
Luqadda oo ay ku hadlaan dad laga tiro badan yahay
Luqadda oo dadka lihi ka baqayaan ku hadalkeeda cabsi jirta aw geed
Luqadda oo da’yarteedu xiiseeyaan afafka kale amma luqadaha kale, kana khasaafaan inay ku hadlaan afkooda, iyaga oo u arka inuu dib-u-dhac ku yahay
Afka oo ay soo weeraraan afaf kale oo ka xoog waaweyni amma cidhiidhi galiya
Luqadda oo dadka ku hadlayaa aad u kooban yihiin, sida qof, laba iyo waxaan dhaamin
Asbaabahaas iyo kuwo kaleba waxa loo tiriyaa inay yihiin kuwo luqad ku keeni kara hoos-u-dhac amma geeri, tusaale ahaan luqadda ay ku hadlaan dadyowga bulshadeena ka mid ah ee laga tirada badan yahay ee la yidhaahdo COLOWE amma loogu yeedho BAAQTAN, inkasta oo weli ay jirto luqaddaas oo dadkaasi ku hadlaan, haddana waxa muuqata in aan bulshada kale war ka haynin, iyaguna inta badan aanay dibedda ula soo bixin.
Waxa kale oo waqtiyadan laga webinayaa lahjadihii lagaga hadli jiray Koonfurta Soomaaliya, sida Maymayga iyo Barawaaniga, waxaanna hoos-u-dhacaas loo aanaynayaa inay dadkii ku hadli jiray u baydheen amma ay hadhaysay luqaddan maxaad tidhi.
Haddaba, afka Soomaaliga oo xeel-dheerayaasha afafku ku tilmaamaan af aad u da’weyn, welow aanay waqti sugan isku waafaqsanayn, dhinaca kalena laysla qiray inuu yahay af hodan ku ah xagga dhaqanka iyo suugaanta, taas oo ay sheegaan inuu ka mid yahay dhowrka af ee suugaantooda loogu jecel yahay, sida Carabiga, Giriigii hore iyo soomaaliga.
Haddaba afka Soomaaliga oo waqtiyadii hore aan qoraal lahayn, wuxuu ku noolaa oo uu ku taabbo-qaaday bulshadii reer guuraaga ahayd amma xoolo-raacatada ahayd, taas oo aanay jirin luqado kale oo la wadaagayey bulshada, isaga oo gaadhay heerkiisii ugu sarreeyey, hadday tahay tix iyo tiraabba.
Waxa la odhan karaa muddo dheer ayuu ku jiray iska caabin afafka kale ah, waxaanna lagu tilmaami karaa waxyaabaha uu isku difaacayey isaga oo ka asalsanaa kuwii doolka ugu yimi, dadkii ku hadli jirayna ahaayeen dad qabweyn oo diidan afafka shisheeye, iyo iyadoo ay si gaar ah u ilaalinaysay suugaanta hodanka ah ee afkani leeyahay.
Luqadda af Soomaaligu waxa uu qoraal galay 1972-kii, waxase jiray Kacaankii waqtigaa qoray ka hor dedaalo badan oo ay sameeyeen shaqsiyaad isku dayey inay qoraan, kuwaas oo ay ka mid ahaayeen; Sheekh Yuusuf Kaynuun, Yaasiin Cismaan Kenadiid, Muuse Gallaal iyo ninkii Ingiriiska ahaa ee la odhan jiray Prof. Andrea Weski (Guush).
Dedaalladaas oo waqtiyo kala duwan ahaa, waxa dhammaystirankoodii hirgeliyey xukuumaddii Kacaanka ahayd, waxaanna la odhan karaa waa guulaha ugu waaweyn raadadkoodii taariikheed laga hayo qorista Afka Soomaaligu, laakiin waxa kale oo jiray in isla xilliyadaa maamulkaasi sameeyey erey-bixin badan oo xagga afka ah.
Tusaale ahaan; ereyada aynu hadda ku dhaqanno oo isugu jira dhowr af oo kala jaad-jaad ah, sida Madaxweyne oo Soomaali ah, Wasiir oo Carabi ah, Badhasaab oo Hindi ah, Maayar iyo DG oo Ingiliish ah iyo magaalo oo Oromo ah.
Waqtiyadaa erey-bixinta la sameeyey wax badan ayey ka beddeleen, kuwaas oo Golihii Wasiirrada ee horreeyey ugu yeedhay Xoghayeyaal, Badhasaabkana u beddelay Guddoomiyaha Gobolka, Maayarkiina ku magacaabay Duqa Degmada, halka DG-giina ay yidhaahdeen Agaasime Guud, isla markaana waxay erey-bixin kale u sameeyeen xagga ciidammada, sida Taliye Guuud, Taliye Qaybeed, Sarreeye Gaas, Gaashaanle, Xidigleh iyo wixii la mid ah.
Haddaba xilligan aynu hadda ku jirno, waxa la odhan karaa hoos-u-dhac weyn ayaa ku yimi afka Soomaaliga, taas oo loo aanaynayo burburkii guud ee bulshada ku habsaday, waxaanad moodaa in iminka luqadaha dibedda kaga imanayaa weerar ba’an ku hayaan, siba Ingiriisiga iyo Carabiga oo weliba ay weheliso tignoolajigan casriga ah ee sida daadka ah innoogu soo jabay.
Tusaale ahaan telefoonka gacanta lagu qaataa wuxuu soo kordhiyey ilaa toban erey ku dhowwaad, sida miss call, message, silent, busy iyo ereyo kale bulshadu hadda iskala qabsatay.
Kombuyurtarka oo kale key broad, printer, flash, flash disk iyo ereyo kale.
Tv-ga waxaynu ka soo qaadan karnaa remote, receiver iyo ereyo kale.oo aan ilaa hadda loo sameynin wax erey-bixn ah
Ereyadan waxaynu u soo qaadanay tusaale, laakiin afafka aynu adeegsanaa ee keenii meesha ka saarayaa intan kuma koobna, waxanu u kala qaadi karnaa ereyada dibedda innagaga yimi laba nooc oo kala ah; qaar aynu u leenahay magacyo, laakiin aynu ka gaabinay iyo qaar u baahan in erey-bixin loo sameeyo, tusaale ahaan ereyga malqacad oo kale waxaynu u leenahay fandhaal, sixni isagana waxaynu u leenahay xeedho, sanduuq oo kalena waxaynu leenahay abxad.
Kuwa la helay erey-bixin ku habboon, balse aan afaafi waxa ka mid ah; saacadda oo la yidhaahdo goor-sheeg, muraayada oo iyana la yidhaahdaa is-kaa-tus iyo ereyo kale oo kuwaas la mid ah, laakiin xagga bulshada ka taabogeli waayey.
Su’aasha isweydiinta lehi waxa weeye, afkeenu hadduu sidan ku sii socdo muxuu ku dambeynayaa, iyada oo maanta la ogyahay in qaybo badan oo bulshadeena ka mid ahi dibedda u baxeen, lana soo noqonayaan luqadaha lagaga hadlo dalalka ay tageen.
Sidoo kale dalka gudihiisa markaad eegto waxa kuu muuqanaysa inay adag tahay xidhiidhka is-faham ee da’yarta iyo waayeelka, qodobaddaa iyo kuwo kale oo badan marka la eego, waxa muuqata inuu hoos u sii ciirayo afkii Soomaaligu, ugu dambeyna waxaan ku talin lahaa;
In maamullada jiraa iska xilsaaraan sidii afka loo kobcin lahaa. Sida jabuuti
Soomaaliland putland ismaamulka somalida itibiya iyo ismaamulka kiniya
In jaamacaddaha lagu daro kuliyad lagu barto, laguna baadho afka Soomaaliga
In aqoonyahannadu xil iska saaraan sidii ay u horumarin lahaayeen afka Soomaaliga
In hay’adaha ajaanibku gacan geystaan, iyaga oo waxyaabo badan oo kaleba isku hawla
In warbaahintu qayb muuqato ka qaadato kobcinta afka
In ganacsatadu doorkoodu ka qaataan oo aanay adeegsan ereyo qalaad
Iyo guud ahaan in aynu ka wada shaqayno sidii uu afkeenu u horumari lahaa.
Qormadaydan waxaan ku soo gebogebaynayaa, tuduc hees ah oo leh;
Af Soomaaligayguna
Ka da’weyn ogaalkay
Afaf maanta joogiyo
Kuwa aad u faafoo
Marka loo abtiriyee
Indheergaradku sheegaan
Ashqaraar la yaabaa
Weli waxaan ku jiraan baadhitaankii, waxaanan rajaynayaa in aynu qormooyin kale ku kulanno haddii Eebbe yidhaahdo, waxaanna qaybo ka mid ah qoraalkaygan ka soo xigtay Aqoonyahan Siciid Saalax Axmed, Aqoonayahan Cabdi Jaamac aw aadan iyo yDavid Crystal.

Qalinkii Yuusuf Shaacir
Somaliweyn Media Center
 |
|
 |
English News
Today's
News 03-February-2010 |
Ferocious fire in Mogadishu wipes out millions worth of properties (Read
more) 03-Feb-2010
Somali bloodshed killed 258 civilians in Jan: UN (Read
more) 03-Feb-2010
Kenya tightens security on porous Somalia border (Read
more) 03-Feb-2010
Today's
News 02-February-2010 |
كلمة رئيس الجمهورية الصومالية شريف الشيخ أحمد أمام مؤتمر قمة الإتحاد الإفريقي
(Read
more) 02-Feb-2010
Hizbul-Islam detains 4 traditional elders (Read
more) 02-Feb-2010
Baladweyn airstrip resumes flights (Read
more) 02-Feb-2010
Prominent figure in Hizbul-Islam snubs amalgamation between Islamists (Read
more) 02-Feb-2010
Somalia pirates release Greek cargo ship (Read
more) 02-Feb-2010
Today's
News 01-February-2010 |
Al-Shabab warns Djibouti not to deploy troops in Somalia (Read
more) 01-Feb-2010
African Union says Somalia being ignored (Read
more) 01-Feb-2010
British hostages: We're being badly treated (Read
more) 01-Feb-2010
Spain Calls for Action on Somalia, Discusses Hostages (Read
more) 01-Feb-2010
Today's
News 31-January-2010 |
Protest against FGM staged in Abud Waq district (Read
more) 31-Jan-2010
Education officer slain in Puntland state overnight (Read
more) 31-Jan-2010
Three died in fierce combat in Bula-Hawo district (Read
more) 31-Jan-2010
Pres Kibaki calls for UN involvement (Read
more) 31-Jan-2010
Today's
News 30-January-2010 |
Somalian government celebrates first anniversary, condemns latest Al shabab attack (Read
more) 30-Jan-2010
A ship burnt to ashes in Mogadishu habour (Read
more) 30-Jan-2010
Armed bandits ambushed a minibus kill 2 wounded 1 (Read
more) 30-Jan-2010
Two Prominent Elders died in crossfire in Haradere district (Read
more) 30-Jan-2010
AU troops in Somali sanguinely endorses the extension mandate (Read
more) 30-Jan-2010
Schools in Baladweyn town resume lessons (Read
more) 30-Jan-2010
Today's
News 29-January-2010 |
Seven hours battle in the Somali capital Mogadishu 20 dead (Read
more) 29-Jan-2010
Bandits rape and rob passengers in Somalia (Read
more) 29-Jan-2010
China's anti-piracy role off Somalia expands (Read
more) 29-Jan-2010
Djibouti says to commit 450 troops to Somalia (Read
more) 29-Jan-2010
AU force to stay in Somalia for another year (Read
more) 29-Jan-2010
Today's
News 27-January-2010 |
Chieftains in Puntland recommend for swift truce in Hiran region (Read
more) 27-Jan-2010
Roadside bombs kill a soldier wound 3 in Puntland (Read
more) 27-Jan-2010
Supreme Court Orders two men to be executed in Puntland (Read
more) 27-Jan-2010
Eritrea is not involved in the Somali politics, says official (Read
more) 27-Jan-2010
Tension between Somali pirates high in Hobyo district (Read
more) 27-Jan-2010
Supporting Burundi's efforts in Somalia (Read
more) 27-Jan-2010
Seyoum holds talks with British official (Read
more) 27-Jan-2010
Contact Group on Piracy off the Coast of Somalia Marks First Anniversary (Read
more) 27-Jan-2010
Today's
News 26-January-2010 |
Kenyan troops Exchange fire with Al-Shabab (Read
more) 26-Jan-2010
Commercial boat caught fire in Kismayo (Read
more) 26-Jan-2010
USA takes in 6,000 Somali from Uganda (Read
more) 26-Jan-2010
Weekly Humanitarian Bulletin 15 Jan-22 Jan (Read
more) 26-Jan-2010
|
English News
Today's
News 25-January-2010 |
Al-Shabab imposes new rules in Learning centers (Read
more) 25-Jan-2010
Three policemen perished in a bomb in Lasanod (Read
more) 25-Jan-2010
Somalia, Sudan top agenda of OIC meet in Uganda (Read
more) 25-Jan-2010
U.S.-Uganda Arms Aiding Al-Shabaab, Says NGO (Read
more) 25-Jan-2010
Donors pledge $204m to support Amisom operations (Read
more) 25-Jan-2010
Today's
News 24-January-2010 |
Kenyan MP denounces the recent swoop by the Kenyan Police (Read
more) 24-Jan-2010
I will soon reach middle Shabelle, says regional commissioner (Read
more) 24-Jan-2010
UK students recruited for Somali jihad (Read
more) 24-Jan-2010
Today's
News 23-January-2010 |
Government soldiers shot dead son of an eminent comedian (Read
more) 22-Jan-2010
Somali government reacts on Amnesty International’s reports (Read
more) 23-Jan-2010
Islamist in the Jubbah regions penalise criminals (Read
more) 23-Jan-2010
Amnesty international: Press release:
Controls on military assistance to Somalia must be tightened (Read
more) 23-Jan-2010
Britain botched rescue attempt for Somalia hostages (Read
more) 23-Jan-2010
Somalia under scrutiny as security threat - Soccer World Cup 2010 (Read
more) 23-Jan-2010
Focus on Human Rights Consequences of Conflicts (Read
more) 23-Jan-2010
Today's
News 22-January-2010 |
Top UN delegation lands in Puntland state in Somalia (Read
more) 22-Jan-2010
Reuters should correct its erroneous against us says Al-Shabab (Read
more) 22-Jan-2010
British couple held by Somali pirates 'fears death in days' (Read
more) 22-Jan-2010
Somali terror suspect being sent to halfway house (Read
more) 22-Jan-2010
 |
Qalinle Dayib: Somaliska föreningar i Sverige främjar inte integrationen
(Read
more) 22-Jan-2010 |
Today's
News 21-January-2010 |
Kenya is envious of Somalis wealth says Ex Kenyan MP (Read
more) 21-Jan-2010
OCHA Somalia Performance Survey (Read
more) 21-Jan-2010
Today's
News 20-January-2010 |
OCHA Somalia Performance Survey (Read
more) 20-Jan-2010
Puntland lawmaker shot dead in Bosasso overnight
(Read
more) 20-Jan-2010
Sudanese ambassador denies the rights of servant
(Read
more) 20-Jan-2010
Somali MPs should register in the Refugee Camps
(Read
more) 20-Jan-2010
There is no Island which I have sold, says President Rayale of Somaliland (Read
more) 20-Jan-2010
Puntland state ignores the new Somali currency (Read
more) 20-Jan-2010
Today's
News 19-January-2010 |
Al-Shabab says it has received fighters from Yemen
(Read
more) 19-Jan-2010
Kenyan GSU Police for the second round arrest Somali MPs (Read
more) 19-Jan-2010
Pirates fight over Ransom 3 killed 7 wounded (Read
more) 19-Jan-2010
Islamist in Somalia spares a lady who has gone into adultery (Read
more) 19-Jan-2010
Two Passengers killed 4 others wounded in an ambushed bus (Read
more) 19-Jan-2010
Today's
News 18-January-2010 |
The authority of Puntland retorts Al-Shabab (Read
more) 18-Jan-2010
A man found in incest case stoned to death in Somalia (Read
more) 18-Jan-2010
Kenyan GSU Police detain Somali MPs in Nairobi (Read
more) 18-Jan-2010
Somali pirates tussle over Greek oil tanker ransom (Read
more) 18-Jan-2010
Today's
News 17-January-2010 |
Kenya condemns Al-Shabab of turbulence in Nairobi (Read
more) 17-Jan-2010
Tears for the bleeding Capital and its people: Mogadishu (Read
more) 17-Jan-2010 |
Somaliweyn Media Center (SMC)
Muqdisho Somalia
Somaliweyn Media Center (SMC)
|

|