Adeegsiga af-soomaaliga iyo Cilmibaarista

Horudhac

Maxaa u diiday in cilmibaarista lagu qoro Af-soomaali? Waa su’aal u baahan in la isweydiiyo, lagana fiiriyo meelo badan,lana falanqeeyo.

Maqaalkani waxa uu isku dayi doonaa in uu jawaab u raadiyosu’aashaas,  isaga oo ka fiirinaya sababaha u diiday in af-soomaaliga loo adeegsado cilmibaarista, sidoo kale waxa uuiftiimin doonaa faaiidada ku jirta in afsoomaaliga loo adeegsado cilmibaarista. Gabagabada waxa uu soo gudbindoonaa talooyin ku saabsan, sidii si guud loogu horumarinlahaa adeegsiga Af-soomaaliga xagga waxbarashada, si gaarahaaneedna cilmibaarista.

Sababaha keenay adeegsiga afafka qalaad

Inkasta oo ay jiraan hay’ado cilmibaariseed oo Af-soomali kuqora cilmibaaristooda, haddana inta uu qoruhu ka warqabo ma jiraan Jaamacado cilmibaaristooda ku qora afsoomaali.Waxaa dhici karta, in sababta aan loo adeegsanayn Afsoomaaliga ay tahay sida uu qabo (Bare Sare CabdulwahabCabdullahi Cilmi), Gudoomiye ku xigeenkii hore eeJaamacadda Jamhuuriya, inay hoosayso aqoonta loo leeyahay AfkaSoomaaliga ama in loo arko sharaf ama darajoin cilmi baaris lagu qoro af ingiriisi, iyada oo la liidaayo Afsoomaaliga.

Waxaa la ogyahay in ardayda dhigata waxbarashada sare,badankoodu in ay wax ku bartaan afka ingiriiska. Waxa la dhihi karaa sababta ugu wayn ee taas keentay inay tahayagabka waxbarasho oo la heli karo in uu ku qoran yahay Af-ingiirsi. Sabab kale waxa ay noqon kartaa in   jaamacaduhu ay doonayaan inay cilmibaaristooda la wadaagaan dunida kaleiyo ardayda ay soo saaraan oo laga yaabo in waxbarasho sareay u doontaan waddanka dibadiisa, taas oo uga baahan adeegsiaf-qalaad, sida af-ingiriis.

Caqabadaha heysta barayaasha iyo ardayda

Duruufaha ku xeeran ardaydeena dartood, heerka ardaydu ay ka joogaan afka ay wax ku baranayaan ma gaarsiisna heerkiilaga rabay in uu joogo arday dhigta jaamacad. Sidoo kale waxaa laga yaabaa in baraha maadada naf ahaantiisu uuheerkiisa aqoonafeed uusan gaarsiisnayn heerkii laga rabay.La iskama indho tiri karo in ay jiraan barayaal sare oo lehaqoon iyo karti ay ku gudbin karaan cilmiga ay dhigayaan, sidoo kalena soo saari kara cilmibaarisyo caalami ah iyo ardayheerkooda afeed iyo aqooneed uu sareeyo.

Haddii ay daldaloolo ka jiraan aqoonta loo leeyahay afka wax lagu baranayo, ka dibna loo adeegsanayo cilmibaaris, maxaynoqon karaan miraha ama natiijada ka dhalan kartacilmibaaristaas?. Marka dhinac laga fiiriyo waxa ay noqonkartaa in cilmibaaristaasi ay ka soo baxaan natiijooyin fiican; dhinaca kalena waxa ay noqon kartaa, maadaama ardaygacilmibaaraha ahi iyo baraha hagayaba uu hooseeyo afka ay u adeegsanayaan cilmibaarista, in tayada cilmibaaristooda aysangaarin heerkii laga doonayey. Sababta oo ah fikirka qofka kujiro waxa ugu wanaagsan ee uu ku cabiri karo ama ku fikirikaro waa afka uu sida fiican u yaqaano, kaas oo gaarsiisanheer afeedka laga doonayo qof cilmibaare ah.

Iyada oo ay caqabadahaas aqoon-afeedku ay jiraan, haddanawaxa la dhihi karaa dadaal ayey sameynayaan ardayda iyobarayaasha jaamacaduhu. Sababta oo ah in af-qalaad u adeegsadaan waxbarashada, gaar ahaan cilmibaarista, waxaaku qasbay duruufaha ku xeeran.

Talo jeedin:

Haddaba, sidee ayaan ku gaari karnaa in aan ka faaiidaysanoafkeena hooyo, uguna adeegsano cilmibaaris, loona awdodaldalloolada kor ku xusan. Waxa aan dhihi karnaa, markahore waa inaan ogaannaa in afkeenu yahay kan ugu mudan,uguna fudud oo aan ku fikiri karno, wixii maskaxdeenna kujirana aan dhigaal iyo dhihidba ugu soo gudbin karno.

Tan labaad haddii aan  badinno adeegsiga afkeena, waxa aankordhinaynaa tarankiisa.

Tan saddexaad, waxaan sare u qaadaynaa qiimaha afkeenna.

Haddaba si loo hirgeliyo adeegsiga afka xaga waxbarashadasare iyo cilmibaarista waxaan talo ahaan u soo jeedin lahaa:

In maaddo afsoomaaliga lagu barto oo qasab ah lagu daromaaddooyinka lagu qaato laamaha kala duwan eejaamacadaha dalka.

In jaamacaduhu ardayda u ogolaadaan, kuna dhiirigeliyaanin cilmibaarista u adeegsadaan Af soomaali, sidoo kalenadhigaallada qalinjebinta/qalinbedelashada iyo imtixaanadabaku qoraan Af-soomaali

In Wasaaradda Waxbarashada iyo Tacliinta Sare ay dhiirigeliso hirgelinta arrintaas, iyada oo adeegsanaysaawoodaheeda fullineed.

In Akadeemiya Goboleedka Af-soomaaliga( AGA) iyoGuddiga Af-soomaaliga ee dhawaan la sameeyey ay arrintandiiradda saaraan oo ay jaamacadaha ka caawiyaan sidii ay u hirgelin lahaayeen adeegsiga Af-soomaaliga, sidoo kalenadoodo arrintaas ku saabsan ay u qabtaan dhammaan inta ay khuseyso.

Fullinta arrimahaas waxa ay keeni karaan in afkii horumarsameeyo. Waxaa bilaaban karta in buugaagta cilmiga la afsoomaaliyeeyo oo ardaygii uu helo ilo tayo leh oo uu ka helikaro agabkii ka caawinaayey waxbarashadiisa. Ujeedadu ma ahan in meesha laga saaro adeegsiga buugaagta ku qoranafafka qalaad ee kaliya waa xoojin ku wajahan Af-soomaaliga.

Waxa aan shaki ku jirin in haddii la billaabo arrimahaas kor kuxusan, in uu isbedel ku imaan doono adeegsiga Afka.

Hadda waxa aan aragnaa in ay soo badanayaan dhigaallada kuqoran Af-soomaaliga, kuwaas oo u badan dhigaallo la  xiriirasuugaanta iyo arrimaha bulshada, Laakiin waxaa imaan doontain la gaaro xilli uu Af-soomaaligu sii horumaro, laguna qoroculuunta kala duwan sida:  Tan Sayniska iyo tiknoolajiga, culuunta bulshada sida dhaqaalaha iyo cilmi-nafsiga iyo tan aadamaha(humanities) iwm. Taas waxaa la gaari karaa markaqiimo loo yeelo adeegsiga Af-soomaaliga, loona adeegsadowaxbarashada guud, gaar ahaanna tacliinta sare.

W/Q : Cabdiraxmaan Cali Ibrahim

Bare, Dugsiga sare Fredrik II, Fredrikstad, Norway