Masar oo ka cabsi qabta in joogitaanka Turkey iyo Qatar ee G/Afrika ay fududayn doonto.

Xoghayaha arrimaha dibedda ee dalka Masar Maxamed Cabdillaahi Cumar ayaa sheegay in dowladdiisu ay ka go’an tahay inay la wareegto gacan ku heynta magaalada Qaahira.

Kormeerayaasha Masar waxay u arkaan horumarka dhowaan ka jira Soomaaliya, oo ay ka mid tahay saameynta sii kordheysa ee Qatar iyo Turkiga, iyada oo la il daran. Inkastoo Masar aysan la wadaagin xudduudaha Soomaaliya, waxay ku taallaa meel istiraatiiji ah oo ka jirta Gacanka Cadmeed, taas oo keenaysa Badda Cas, oo ka soo jeeda Yemen.

“Soomaaliya waxay muhiim u tahay amniga Masar iyo dalalka Carabta, gaar ahaan Gacanka Carabta,” ayuu yiri Nagui al-Shehabi, oo ah guddoomiyaha Xisbiga Dimuqraadiga Masar. “Tani waa sababta Masar ayan u aamusnayn, iyada oo awoodda gobolladu ay si aad ah u yarayso si ay u soo dejiso isku day kasta oo halis ah si loo xasiliyo.”

Soomaaliya waxay ku dhacday sharci-darro sannadkii 1991-kii iyada oo hoos u dhacday nidaamka Siyaad Barre. Dagaalkii sokeeye ee dalka ka socday ayaa loo oggolaaday soo bixitaanka kooxaha argagixisada, oo ay ku jiraan al-Shabaab, oo ku dhaaratay al-Qaacida sannadkii 2012.

Isku-dubarid dardaaran, xirfad milateri iyo taageero maaliyadeed oo ka timid awoodaha gobollada, al-Shabaab ayaa ku qasaartay qaybo badan oo Soomaaliya ka mid ah, waxay dileen boqolaal qof, oo ay ku jiraan dad rayid ah. Soomaaliya waxay ku jirtey xiisaha kooxaha argagixisada, gaar ahaan al-Qaacida, tan iyo bartamihii 1990-maadkii markii ururkii argagixisada lagu qasbay inuu ka baxo Suudaan.

Hoggaamiyaha al-Qaacida Osama bin Laden ayaa ka careysnaa mid ka mid ah taliyayaashiisa millatari si uu u tixgeliyo Soomaaliya inuu yahay magangalyo. Soomaaliya waxay la kulantay Afgaanistaan, halkaas oo ay Taliban la wareegeen, oo ay soo dhaweeyeen bin Laden iyo saaxiibadiisa. Bin Laden wuxuu doortay Afgaanistaan.

Tan iyo markaas, Soomaaliya ayaa waxaa burburiyay al-Shabaab, kaas oo doonayay in lagu dabaqo sharciga shareecada ee khayraadka saboolka ah ee saboolka ah ee Afrika. Dawladda Islaamiga ah (ISIS), oo laga lumay dhulka Suuriya, Ciraaq iyo Liibiya, ayaa sidoo kale raadinaysay inay kordhiso joogitaankeeda dalka.

Intaa waxaa dheer, Turkiga iyo Qatar waxay muujiyeen xiisaha sii kordhaya ee Soomaaliya. Qatar ayaa lagu eedeeyay in ay lacag siisay al-Shabaab iyada oo loo marayo Jabuuti. Doha ayaa sidoo kale loo yaqaanaa in ay taageerto dhaqdhaqaaqa Islaaxa ee Soomaaliya, oo ka soo baxday fikradda fikirka ah ee Isbahaysiga Muslimka ee loo aqoonsaday inuu yahay urur argagixiso oo Masar jooga.

War saxaafadeed ay soo saartay Imaaraadka Carabta ayaa lagu soo afjaray barnaamijkeeda tababarka millatari ee Soomaaliya ka dib markii ay ka jawaabayeen diyaarad ay qaadeen mas’uuliyiin ka tirsan maamulka Emirati, kuwaas oo horay u ahaan jiray saraakiisha amniga Soomaaliya ee qabsaday qiyaastii $ 10 milyan oo doollar, ayaa loo tixgelinayaa inay kordhayso saamaynta Qatari iyo Turkiga waddanka.

Qoraaga Emirati Khalid bin Has al-Kaabi wuxuu ku eedeeyay Qatar in ay isku dayayaan in ay ka hortagaan UAE in ay hubiso kaalinta Soomaaliya.

“Dalalka qaar ayaa leh (a) xiiso u geysanaya burburinta waddanka Soomaaliya iyo fowdo in dalkan uu ku dhaco,” ayuu yidhi Kabyri. “Soomaaliya waa qeyb ka mid ah amniga qaranka Carabta, xasilloonnaduna waxay muhiim u tahay ammaanka.”

Wicitaanada xisbiyada siyaasadeed ee Masar ee Masar si ay u xakameyaan Qatari iyo saamaynta Turkiga ee Soomaaliya ayaa waxay sii kordhisay khilaafka ka dhaxeeya Muqdisho iyo Abu Dhabi. Kormeerayaasha Masar ayaa muujiyay walaac ah in xasillooni la’aanta ka jirta Soomaaliya ay halis ugu geysan karto nabadgelyada Bab el Mandeb Strait, Badda Cas iyo sidaas darteed Masar Suez Canal.

“Ammaanka Soomaaliya ayaa saameyn toos ah ku leh amniga Masar, Gacanka Carbeed iyo Waqooyiga Afrika,” ayuu yiri Shehabi. “Ma dhaafi karno qaybtan muhiimka ah ee ammaanka qaranka ee gacanta dadka kale.”

Masar waxay leedahay dhowr sababood oo ay ku dhaqmaan Soomaaliya. Qaahira, oo ku lug leh iska-horimaad la leh Isbahaysiga Muslimka, ayaa u dulqaadan karin kobcinta xisbiyada Ikhwaaniga ah ee waddanka si aad ugu dhow danaha muhiimka ah, sida ay sheegeen falanqeeyayaasha Masar.

Turkiga iyo Qadar, oo loo arko in ay yihiin beelaha gobolka Qaahira, waxay doonayeen inay kordhiyaan joogitaankooda Afrika. Turkiga ayaa aasaasay saldhigeedii koowaad ee militariga ee Gacanka Cadmeed sannadkii 2017.

Masar, Turkiga ayaa isku dayaya in uu sii wato wafuud ka socota Soomaaliya oo loo arko in uu yahay qayb ka mid ah isku dayga ballaaran ee Ankara si uu u sugo joogitaanka xudduudaha Masar. Madaxweynaha Sudan Cumar Al-bashiir ayaa la kulmay madaxweyne ku xigeenka Turkiga Recep Tayyip Erdogan, isagoo ku sii jeeday jasiiradda Suakin oo 400km koonfur kaga beegan dalka Masar.

Masar, oo la dagaallama argagixisanimada gudaha iyo kuwa la deriska ah ee Liibiya, ayaa ka baqaya in joogitaanka Turkiga iyo Qatar ee qaybta koonfureed ee Badda Cas iyo Geeska Afrika ay fududeyn doonto dhaqdhaqaaqa argagixisada gobolka.

Madaxwaynaha Masar Abdel Fattah al-Sisi ayaa la hadlay madaxweynaha Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Maxamed iyada oo telefoon u dira bartamaha April si uu ugala hadlo Qaahira oo taageero farsamo siiya Soomaaliya dagaalka lagula jiro argagixisanimada.

“Faragelinta awoodaha gobollada ee Soomaaliya waxaa looga golleeyahay in ay carqaladeeyaan dalka, taas oo ugu dambeyntii ku dhali doonta amniga Carabta,” ayuu yiri Tarek Fahmi, oo ah borofisar cilmiga sayniska ee Jaamacadda Cairo. “Tani waxay ka dhigeysaa inay lagama maarmaan tahay iyo xeryaha argagaxisada ee Carabta, sida Masar, Imaaraadka Carabta, Sacuudi Carabiya iyo Bahrain si ay udhaqaaqaan joojinta faragelintan. “